Gebruikershulpmiddelen

Site-hulpmiddelen


namespace:anarchisme_en_marxisme

Verschillen

Dit geeft de verschillen weer tussen de geselecteerde revisie en de huidige revisie van de pagina.

Link naar deze vergelijking

Beide kanten vorige revisie Vorige revisie
Volgende revisie
Vorige revisie
Volgende revisie Beide kanten volgende revisie
namespace:anarchisme_en_marxisme [04/04/19 16:19]
defiance [Voetnoten]
namespace:anarchisme_en_marxisme [04/04/19 16:32]
defiance
Regel 23: Regel 23:
 Van nu af aan zijn de ideeën vastgelegd. De individualistische leerstelling van Stirner, al heeft deze dan ook weinig aanhangers, schijnt thans, na tachtig jaar nog altijd niet ontvankelijk voor herziening of verbetering:​ zij is definitief, in het abstracte. De leer van het “Communistisch Manifest” blijft tot op heden de basis voor het socialisme. Het wordingsproces van het sociaal anarchisme zal langer duren, daar dit pas haar moderne formulering bereikt met Kropotkin, Elisée Reclus, Domela Nieuwenhuis en Malatesta. Aanmerkelijk later dus, na 1870 en na het einde van het oorspronkelijke bakoenisme. Toch zijn de hoofdlijnen ervan gegeven vanaf het begin van de tweede helft der XlXe eeuw. In het volgende fragment uit een brief van Proudhon aan Karl Marx, gedateerd Lyon, 17 mei 1846, neemt men duidelijk de eerste formuleringen waar van de libertaire geest op zijn weg naar het socialisme: Van nu af aan zijn de ideeën vastgelegd. De individualistische leerstelling van Stirner, al heeft deze dan ook weinig aanhangers, schijnt thans, na tachtig jaar nog altijd niet ontvankelijk voor herziening of verbetering:​ zij is definitief, in het abstracte. De leer van het “Communistisch Manifest” blijft tot op heden de basis voor het socialisme. Het wordingsproces van het sociaal anarchisme zal langer duren, daar dit pas haar moderne formulering bereikt met Kropotkin, Elisée Reclus, Domela Nieuwenhuis en Malatesta. Aanmerkelijk later dus, na 1870 en na het einde van het oorspronkelijke bakoenisme. Toch zijn de hoofdlijnen ervan gegeven vanaf het begin van de tweede helft der XlXe eeuw. In het volgende fragment uit een brief van Proudhon aan Karl Marx, gedateerd Lyon, 17 mei 1846, neemt men duidelijk de eerste formuleringen waar van de libertaire geest op zijn weg naar het socialisme:
  
-“Laat ons tezamen, als ge wilt, de wetten der maatschappij en de wijze, waarop deze wetten zich verwerkelijken,​ nagaan, alsmede de vooruitgang,​ waardoor wij in staat zijn deze wetten te onderkennen;​ maar laten wij in 's hemels naam na alle van te voren vastgestelde dogma'​s te hebben omvergehaald,​ zelf het niet op onze beurt in ons hoofd halen om het volk in leerstellingen te knellen! Laat ons niet in dezelfde tegenstrijdigheden vervallen als uw landgenoot Maarten Luther, die na de katholieke theologie te hebben omvergeworpen,​ onmiddellijk,​ gewapend met banvloek en anathema, begon een nieuwe, protestantse theologie te stichten. Sedert drie eeuwen is Duitsland bezig Luthers bepleisteringen weer weg te krabben. Laat ons niet door nieuw geknoei het mensenras een ander, dergelijk karweitje op te knappen geven. Van ganser harte juich ik uw idee toe, om alle meningen eens aan de dag te laten komen. Laat ons een goede en loyale polemiek voeren en de wereld het voorbeeld geven van een wijze en vooruitziende verdraagzaamheid. Doch laten wij niet, omdat we aan het hoofd van de beweging staan, onszelf tot leiders uitroepen van een nieuwe onverdraagzaamheid,​ noch als apostelen van een nieuwe godsdienst poseren, zelfs al jou deze godsdienst de godsdienst der logica, de godsdienst der rede zijn. Wij moeten alle protest aanvaarden en aanmoedigen,​ wij moeten alle uitsluiting of mysticisme verbannen Laten we nooit een vraagstuk voor afgedaan beschouwen. En als we er ons laatste argument aan hebben verbruikt, laten wij dan, zo nodig, met welsprekendheid en ironie opnieuw beginnen. Op deze voorwaarde zal ik mij met genoegen bij uw associatie aansluiten; en anders, neen!”[1]+<​blockquote>​“Laat ons tezamen, als ge wilt, de wetten der maatschappij en de wijze, waarop deze wetten zich verwerkelijken,​ nagaan, alsmede de vooruitgang,​ waardoor wij in staat zijn deze wetten te onderkennen;​ maar laten wij in 's hemels naam na alle van te voren vastgestelde dogma'​s te hebben omvergehaald,​ zelf het niet op onze beurt in ons hoofd halen om het volk in leerstellingen te knellen! Laat ons niet in dezelfde tegenstrijdigheden vervallen als uw landgenoot Maarten Luther, die na de katholieke theologie te hebben omvergeworpen,​ onmiddellijk,​ gewapend met banvloek en anathema, begon een nieuwe, protestantse theologie te stichten. Sedert drie eeuwen is Duitsland bezig Luthers bepleisteringen weer weg te krabben. Laat ons niet door nieuw geknoei het mensenras een ander, dergelijk karweitje op te knappen geven. Van ganser harte juich ik uw idee toe, om alle meningen eens aan de dag te laten komen. Laat ons een goede en loyale polemiek voeren en de wereld het voorbeeld geven van een wijze en vooruitziende verdraagzaamheid. Doch laten wij niet, omdat we aan het hoofd van de beweging staan, onszelf tot leiders uitroepen van een nieuwe onverdraagzaamheid,​ noch als apostelen van een nieuwe godsdienst poseren, zelfs al jou deze godsdienst de godsdienst der logica, de godsdienst der rede zijn. Wij moeten alle protest aanvaarden en aanmoedigen,​ wij moeten alle uitsluiting of mysticisme verbannen Laten we nooit een vraagstuk voor afgedaan beschouwen. En als we er ons laatste argument aan hebben verbruikt, laten wij dan, zo nodig, met welsprekendheid en ironie opnieuw beginnen. Op deze voorwaarde zal ik mij met genoegen bij uw associatie aansluiten; en anders, neen!”[1]</​blockquote>​
  
 ===== Proudhon, Bakoenin, Marx ===== ===== Proudhon, Bakoenin, Marx =====
Regel 33: Regel 33:
 Wij citeren hieronder zijn weinig bekende waardering van Marx en Proudhon. Bakoenin schreef in december 1868 aan Marx: Wij citeren hieronder zijn weinig bekende waardering van Marx en Proudhon. Bakoenin schreef in december 1868 aan Marx:
  
-Waarde vriend! Meer dan ooit begrijp ik thans hoezeer je gelijk hebt de grote weg der economische revolutie te volgen en ons tot aansluiting op te wekken, terwijl je je afkeuring uitdrukt ten opzichte van hen die op de zijpaden ronddwalen van nu eens nationale, dan weer politieke avonturen. Ik doe op het ogenblik wat je reeds sinds 20 jaar bezig bent te doen. Mijn vaderland is in het vervolg de Internationale waarvan je een der stichters bent. Zodoende ben ik je volgeling, waarde vriend, en ik ben daar trots op”.+<​blockquote>​Waarde vriend! Meer dan ooit begrijp ik thans hoezeer je gelijk hebt de grote weg der economische revolutie te volgen en ons tot aansluiting op te wekken, terwijl je je afkeuring uitdrukt ten opzichte van hen die op de zijpaden ronddwalen van nu eens nationale, dan weer politieke avonturen. Ik doe op het ogenblik wat je reeds sinds 20 jaar bezig bent te doen. Mijn vaderland is in het vervolg de Internationale waarvan je een der stichters bent. Zodoende ben ik je volgeling, waarde vriend, en ik ben daar trots op”.</​blockquote>​ 
 In zijn biografie van Marx citeert Franz Mehring nog de volgende woonden van Bakoenin: In zijn biografie van Marx citeert Franz Mehring nog de volgende woonden van Bakoenin:
  
-Marx is een ernstig en diep economisch denker; de geweldige superioriteit die hij ten opzichte van Proudhon heeft, komt voort uit het feit, dat hij een authentiek materialist Is. Proudhon daarentegen is, ondanks al zijn pogingen om zich los te maken van de tradities van het klassieke idealisme, zijn hele leven lang een onboetvaardig idealist gebleven; hl] is nu eens onder de greep van de bijbel, dan weer van het romeinse recht, wat ik hem twee maanden vóór zijn dood nog heb gezegd.+<​blockquote>​Marx is een ernstig en diep economisch denker; de geweldige superioriteit die hij ten opzichte van Proudhon heeft, komt voort uit het feit, dat hij een authentiek materialist Is. Proudhon daarentegen is, ondanks al zijn pogingen om zich los te maken van de tradities van het klassieke idealisme, zijn hele leven lang een onboetvaardig idealist gebleven; hl] is nu eens onder de greep van de bijbel, dan weer van het romeinse recht, wat ik hem twee maanden vóór zijn dood nog heb gezegd.
  
-Ook hij is altijd op en top een metaphysicus gebleven [...] Marx als denker is op de goede weg. Hij stelt vast — en dit is zijn grondstelling — dat in de geschiedenis alle verschijnselen op godsdienstig politiek en rechtsgebied niet de oorzaken, maar de gevolgen zijn van de economische ontwikkeling [...] Anderzijds heeft Proudhon het begrip vrijheid veel beter begrepen en aangevoeld dan Marx. Wanneer hij zich niet verleiden liet door theorieën en fantasieën,​ had hij het instinct van een werkelijk revolutionair. Hij aanbad Satan, en predikte de anarchie. Het is zeer wel mogelijk, dat het Marx gelukt, zich op te werken tot een vrijheidsstelsel,​ dat nog redelijker is dan dat van Proudhon, maar de machtige spontaniteit van de laatste ontbreekt hem. +Ook hij is altijd op en top een metaphysicus gebleven [...] Marx als denker is op de goede weg. Hij stelt vast — en dit is zijn grondstelling — dat in de geschiedenis alle verschijnselen op godsdienstig politiek en rechtsgebied niet de oorzaken, maar de gevolgen zijn van de economische ontwikkeling [...] Anderzijds heeft Proudhon het begrip vrijheid veel beter begrepen en aangevoeld dan Marx. Wanneer hij zich niet verleiden liet door theorieën en fantasieën,​ had hij het instinct van een werkelijk revolutionair. Hij aanbad Satan, en predikte de anarchie. Het is zeer wel mogelijk, dat het Marx gelukt, zich op te werken tot een vrijheidsstelsel,​ dat nog redelijker is dan dat van Proudhon, maar de machtige spontaniteit van de laatste ontbreekt hem.</​blockquote> ​
  
 Wat Bakoenin betreft, deze werd soms door zijn tijdgenoten „de incarnatie van Satan” genoemd. Te midden van allerlei twisten, intriges, polemieken en knoeierijen,​ waarbij eigenlijk niemand een mooie rol speelde, en die even vóór en even na de Commune van Parijs, de Internationale der arbeiders ten verderve voerde, namen de anarchistische ideeën en gevoelens vaste vorm aan. De invloed van Bakoenin won het ten slotte in Spanje, Italië, Rusland, Frans Zwitserland en een gedeelte van België, van die van Marx. Tegenover diens “autoritair socialisme” stelde Bakoenin onvermoeid en met behulp van geheime organisaties zijn “antiautoritair socialisme” dat een onmiddellijke en directe maatschappelijke omwenteling voorbereidde. “Wij [...] weigeren ons aan te sluiten bij elke politieke beweging, die niet de volkomen emancipatie der arbeiders tot onmiddellijk en direct doel heeft.” Er ontstaat een tegenstelling tussen het revolutionaire romantisme en de opkomende, georganiseerde arbeidersbeweging.[5] Terwijl Marx en Engels een uitgebreide internationale arbeidersorganisatie pogen op te bouwen, die stap voor stap verder zou moeten komen om het steeds doeltreffender instrument van de klassenstrijd te worden, een organisatie,​ die op politiek gebied tussen beide moet komen, zich ten slotte met onweerstaanbare kracht op de verovering der staatsmacht richten, en de dictatuur van het proletariaat vestigen (een dictatuur, gericht tegen de overwonnen bezittende klassen, die wezenlijk een brede arbeidersdemocratie betekent), wensen de bakoenisten op korte termijn de omwenteling van het kapitalisme te weeg te brengen door eenvoudig de in het volk sluimerende krachten te ontketenen; zij geloven inderdaad aan de revolutionaire spontaniteit der achterlijke,​ d.w.z. niet georganiseerde massa’s, en aan de betekenis van het energiek optreden der bewuste minderheden;​ zij veroordelen de politieke actie, waarvan zij de bedrieglijkheid aantonen, en stellen er het onmiddellijk verzet tegenover; zij stellen de staat en het machtsbeginsel waaruit hij is voortgekomen,​ op één lijn met het kapitaal. Zij stellen het federalisme tegenover de staatscentralisatie (overigens niet zonder ook hun eigen organisatie te centraliseren). Bovendien blijft Bakoenin, die Marx nooit geheel schijnt te hebben begrepen, in zeker opzicht typisch Russische ideeën koesteren, wat betreft de rol van het schuim, de gedeclasseerde,​ de paria’s en bandieten in de komende revolutie: hij kent hun een nuttige en belangrijke functie toe. Wat Bakoenin betreft, deze werd soms door zijn tijdgenoten „de incarnatie van Satan” genoemd. Te midden van allerlei twisten, intriges, polemieken en knoeierijen,​ waarbij eigenlijk niemand een mooie rol speelde, en die even vóór en even na de Commune van Parijs, de Internationale der arbeiders ten verderve voerde, namen de anarchistische ideeën en gevoelens vaste vorm aan. De invloed van Bakoenin won het ten slotte in Spanje, Italië, Rusland, Frans Zwitserland en een gedeelte van België, van die van Marx. Tegenover diens “autoritair socialisme” stelde Bakoenin onvermoeid en met behulp van geheime organisaties zijn “antiautoritair socialisme” dat een onmiddellijke en directe maatschappelijke omwenteling voorbereidde. “Wij [...] weigeren ons aan te sluiten bij elke politieke beweging, die niet de volkomen emancipatie der arbeiders tot onmiddellijk en direct doel heeft.” Er ontstaat een tegenstelling tussen het revolutionaire romantisme en de opkomende, georganiseerde arbeidersbeweging.[5] Terwijl Marx en Engels een uitgebreide internationale arbeidersorganisatie pogen op te bouwen, die stap voor stap verder zou moeten komen om het steeds doeltreffender instrument van de klassenstrijd te worden, een organisatie,​ die op politiek gebied tussen beide moet komen, zich ten slotte met onweerstaanbare kracht op de verovering der staatsmacht richten, en de dictatuur van het proletariaat vestigen (een dictatuur, gericht tegen de overwonnen bezittende klassen, die wezenlijk een brede arbeidersdemocratie betekent), wensen de bakoenisten op korte termijn de omwenteling van het kapitalisme te weeg te brengen door eenvoudig de in het volk sluimerende krachten te ontketenen; zij geloven inderdaad aan de revolutionaire spontaniteit der achterlijke,​ d.w.z. niet georganiseerde massa’s, en aan de betekenis van het energiek optreden der bewuste minderheden;​ zij veroordelen de politieke actie, waarvan zij de bedrieglijkheid aantonen, en stellen er het onmiddellijk verzet tegenover; zij stellen de staat en het machtsbeginsel waaruit hij is voortgekomen,​ op één lijn met het kapitaal. Zij stellen het federalisme tegenover de staatscentralisatie (overigens niet zonder ook hun eigen organisatie te centraliseren). Bovendien blijft Bakoenin, die Marx nooit geheel schijnt te hebben begrepen, in zeker opzicht typisch Russische ideeën koesteren, wat betreft de rol van het schuim, de gedeclasseerde,​ de paria’s en bandieten in de komende revolutie: hij kent hun een nuttige en belangrijke functie toe.
  
-Inderdaad was in het uitgestrekte,​ aan het despotisme overgeleverde Rusland der boeren het bandietendom meermalen een sporadische vorm van revolutionair protest der massa’s; gedeclasseerde,​ edellieden en kleine burgers die naar de zaak van het volk waren overgelopen,​ waren begonnen er een revolutionaire intelligentsia te vormen. Marx daarentegen wist door de ervaring, opgedaan in industriële landen, dat het „lompenproletariaat",​ dat het grauw der grote steden uitmaakt, verre van uiteraard een revolutionaire factor te zijn, oneindig omkoopbaar en onbetrouwbaar is, d.w.z. geneigd de reactie te dienen; hij vestigde dan ook al zijn hoop op de georganiseerde arbeidersmassa’s,​ en niet op een ontketening van wat men "het grauw" noemt. In "[[Staat en Anarchisme]]" spreekt Bakoenin er zijn verontwaardiging over uit, dat "het boeren gepeupel, dat niet de sympathie der marxisten heeft en zich op de allerlaagste trap van beschaving bevindt,"​ volgens het revolutionaire schema van Marx "​waarschijnlijk geregeerd moet worden door het proletariaat der steden en fabrieken."​ In het absolutistisch en semi-feodale Rusland, waren de armste boeren inderdaad een revolutionaire factor, waarvan Bakoenin overigens de capaciteiten overschatte;​ en omdat daar in het geheel geen, industrieel proletariaat bestond, is de theoretische dwaling van deze anarchist heel goed te begrijpen. Marx daarentegen merkt in zijn commentaar op deze uitingen op, dat in West Europa de kleine grondbezitters „elke arbeiders-revolutie doen mislukken, zoals zij dit tot nog toe in Frankrijk gedaan hebben",​ en aan deze in de toekomst een regeringspolitiek zullen opdringen. ​Bakoenin, zo zegt hij, zou willen, dat de maatschappelijke revolutie in Europa, die gebaseerd is op de kapitalistische productie, zich voltrok op het landbouw- niveau der Russische en Slavische herdersbevolking!"​[6]+Inderdaad was in het uitgestrekte,​ aan het despotisme overgeleverde Rusland der boeren het bandietendom meermalen een sporadische vorm van revolutionair protest der massa’s; gedeclasseerde,​ edellieden en kleine burgers die naar de zaak van het volk waren overgelopen,​ waren begonnen er een revolutionaire intelligentsia te vormen. Marx daarentegen wist door de ervaring, opgedaan in industriële landen, dat het „lompenproletariaat",​ dat het grauw der grote steden uitmaakt, verre van uiteraard een revolutionaire factor te zijn, oneindig omkoopbaar en onbetrouwbaar is, d.w.z. geneigd de reactie te dienen; hij vestigde dan ook al zijn hoop op de georganiseerde arbeidersmassa’s,​ en niet op een ontketening van wat men "het grauw" noemt. In "[[Over anarchisme, staat en dictatuur]]" spreekt Bakoenin er zijn verontwaardiging over uit, dat "het boeren gepeupel, dat niet de sympathie der marxisten heeft en zich op de allerlaagste trap van beschaving bevindt,"​ volgens het revolutionaire schema van Marx "​waarschijnlijk geregeerd moet worden door het proletariaat der steden en fabrieken."​ In het absolutistisch en semi-feodale Rusland, waren de armste boeren inderdaad een revolutionaire factor, waarvan Bakoenin overigens de capaciteiten overschatte;​ en omdat daar in het geheel geen, industrieel proletariaat bestond, is de theoretische dwaling van deze anarchist heel goed te begrijpen. Marx daarentegen merkt in zijn commentaar op deze uitingen op, dat in West Europa de kleine grondbezitters „elke arbeiders-revolutie doen mislukken, zoals zij dit tot nog toe in Frankrijk gedaan hebben",​ en aan deze in de toekomst een regeringspolitiek zullen opdringen. ​"Bakoenin, zo zegt hij, zou willen, dat de maatschappelijke revolutie in Europa, die gebaseerd is op de kapitalistische productie, zich voltrok op het landbouw- niveau der Russische en Slavische herdersbevolking!"​[6]
  
 Men merke op, dat het anarchisme van Bakoenin slechts wortel schoot in landbouwlanden,​ toen daar bijna geen werkelijk modern proletariaat bestond: Rusland, Spanje, Italië Het kreeg ook zekere invloed, waar het, hand in hand met de libertaire en mutualistische traditie van Proudhon de ideologie. der kleine handwerkslieden kon worden: in Parijs, Frans-Zwitserland en in België. Zodra in deze landen echter de industriële ontwikkeling zich scherper begon af te tekenen, ruimde de revolutionaire beweging dezer landen de voorrang in aan het marxistisch arbeiderssocialisme. ​ Men merke op, dat het anarchisme van Bakoenin slechts wortel schoot in landbouwlanden,​ toen daar bijna geen werkelijk modern proletariaat bestond: Rusland, Spanje, Italië Het kreeg ook zekere invloed, waar het, hand in hand met de libertaire en mutualistische traditie van Proudhon de ideologie. der kleine handwerkslieden kon worden: in Parijs, Frans-Zwitserland en in België. Zodra in deze landen echter de industriële ontwikkeling zich scherper begon af te tekenen, ruimde de revolutionaire beweging dezer landen de voorrang in aan het marxistisch arbeiderssocialisme. ​
Regel 71: Regel 72:
 De geschriften uit deze vrij socialistische beweging wekken een eigenaardige indruk van ongekunstelde intelligentie,​ zedelijke kracht, geloof en — om de waarheid te zeggen — ook van verblinding. De geschriften uit deze vrij socialistische beweging wekken een eigenaardige indruk van ongekunstelde intelligentie,​ zedelijke kracht, geloof en — om de waarheid te zeggen — ook van verblinding.
  
-Om het maatschappelijk probleem ten gunste van allen op te lossen bestaat er slechts één middel: op revolutionaire wijze de regering verdrijven; op revolutionaire wijze hen die de maatschappelijke rijkdom in handen hebben, onteigenen; alles ter beschikking van allen stellen en maken dat alle krachten, alle bekwaamheden,​ alle goede wil die er bij de mensen bestaat samenwerken om in de behoeften van allen te voorzien.+<​blockquote>​Om het maatschappelijk probleem ten gunste van allen op te lossen bestaat er slechts één middel: op revolutionaire wijze de regering verdrijven; op revolutionaire wijze hen die de maatschappelijke rijkdom in handen hebben, onteigenen; alles ter beschikking van allen stellen en maken dat alle krachten, alle bekwaamheden,​ alle goede wil die er bij de mensen bestaat samenwerken om in de behoeften van allen te voorzien.</​blockquote>​ 
 Zo schrijft E. Malatesta in “[[De Anarchie]]"​. Zo schrijft E. Malatesta in “[[De Anarchie]]"​.
  
 Terwijl ik dit citeer, verknip ik niet eigengerechtigd een tekst ik licht dit citaat niet uit een zeker verband. De anarchistische geschriften wemelen van dergelijke uitspraken. Maar over de „wijze waarop"​ wordt tekst noch uitleg gegeven! Laten wij eens de „Anarchistische Encyclopaedie"​ doorlopen die enige jaren geleden te Parijs werd uitgegeven. Op de eerst bladzij lezen we: Terwijl ik dit citeer, verknip ik niet eigengerechtigd een tekst ik licht dit citaat niet uit een zeker verband. De anarchistische geschriften wemelen van dergelijke uitspraken. Maar over de „wijze waarop"​ wordt tekst noch uitleg gegeven! Laten wij eens de „Anarchistische Encyclopaedie"​ doorlopen die enige jaren geleden te Parijs werd uitgegeven. Op de eerst bladzij lezen we:
  
-//Welvaart voor allen!+<​blockquote>​Welvaart voor allen!
  
 Vrijheid voor allen! Vrijheid voor allen!
Regel 82: Regel 84:
 Niets door dwang: alles door vrijwillige overeenkomst! Niets door dwang: alles door vrijwillige overeenkomst!
  
-Zodanig is het ideaal der anarchisten./​/+Zodanig is het ideaal der anarchisten. 
 +</blockquote>​
  
 Er bestaat niets, dat zo scherp omlijnd, zo menselijk, zo verheven is als dit. Er bestaat niets, dat zo scherp omlijnd, zo menselijk, zo verheven is als dit.
 De sociologie van Sebastiaan Faure komt heel goedmoedig tot de volgende constateringen:​ De sociologie van Sebastiaan Faure komt heel goedmoedig tot de volgende constateringen:​
  
-//  - Het individu zoekt het geluk; +<​blockquote>​1: ​Het individu zoekt het geluk; 
-  ​- ​Het doel van de maatschappij is om hem dit te verschaffen;​ + 
-  ​- ​De beste vorm van maatschappij is die welke dit doel het dichtst benadert [...]//[7]+2: Het doel van de maatschappij is om hem dit te verschaffen;​ 
 + 
 +3: De beste vorm van maatschappij is die welke dit doel het dichtst benadert [...][7]</​blockquote>​
  
 Hieruit wordt vervolgens door het eenvoudig mechanisme der logische redenering de leer van de universele goede verstandhouding afgeleid. Grotius, Bossuet, Mably, Helvetius, Diderot, Morelly, Stuart Mill, Bentham, Büchner worden aangehaald, terwijl Benoit Malon de rij sluit met: Hieruit wordt vervolgens door het eenvoudig mechanisme der logische redenering de leer van de universele goede verstandhouding afgeleid. Grotius, Bossuet, Mably, Helvetius, Diderot, Morelly, Stuart Mill, Bentham, Büchner worden aangehaald, terwijl Benoit Malon de rij sluit met:
  
-Het grootst mogelijke geluk voor het grootste aantal mensen door de wetenschap, de rechtvaardigheid,​ de goedheid en de zedelijke vervolmaking:​ er is geen ruimer en menselijker zedelijk motief te vinden dan dit.+<​blockquote>​Het grootst mogelijke geluk voor het grootste aantal mensen door de wetenschap, de rechtvaardigheid,​ de goedheid en de zedelijke vervolmaking:​ er is geen ruimer en menselijker zedelijk motief te vinden dan dit.</​blockquote>​
  
 Dat is alles goed en wel — zou men geneigd zijn hiertegen in te brengen, als men zich niet ontwapend voelde door deze hartstocht voor het algemeen welzijn welke zo vurig tracht uit zichzelf een systeem van redeneringen op te bouwen waarachter de werkelijkheid schuil gaat — maar nogmaals, hoe is dit alles te bereiken? Dat is alles goed en wel — zou men geneigd zijn hiertegen in te brengen, als men zich niet ontwapend voelde door deze hartstocht voor het algemeen welzijn welke zo vurig tracht uit zichzelf een systeem van redeneringen op te bouwen waarachter de werkelijkheid schuil gaat — maar nogmaals, hoe is dit alles te bereiken?
Regel 99: Regel 104:
 Sebastiaan Faure concludeert op profetische toon doodeenvoudig:​ Sebastiaan Faure concludeert op profetische toon doodeenvoudig:​
  
-Overal, overal komt de geest van de opstand in de plaats van de geest der onderwerping;​ de levenwekkende en zuivere ademtocht der vrijheid heeft zich verheven; zij heeft zich in beweging gezet en niets zal haar weerhouden; zij zal tot een storm aangroeien en als strohalmen alle autoritaire instellingen wegblazen.+<​blockquote>​Overal, overal komt de geest van de opstand in de plaats van de geest der onderwerping;​ de levenwekkende en zuivere ademtocht der vrijheid heeft zich verheven; zij heeft zich in beweging gezet en niets zal haar weerhouden; zij zal tot een storm aangroeien en als strohalmen alle autoritaire instellingen wegblazen.
  
-Op deze wijze voltrekt zich de evolutie. Zij voert de mensheid naar de anarchie.+Op deze wijze voltrekt zich de evolutie. Zij voert de mensheid naar de anarchie.</​blockquote>​
  
 De oude militant schrijft deze regels neer aan het eind van een lang leven vol strijd op het ogenblik, dat zich de totalitaire regiems zowel op de wijze der contra-revolutie als op die der socialistische revolutie doorzetten; op een moment waarop er slechts sprake is van planmatige stelsels van bewust gerichte economie, democratische dictatuur en autoritaire democratie! De oude militant schrijft deze regels neer aan het eind van een lang leven vol strijd op het ogenblik, dat zich de totalitaire regiems zowel op de wijze der contra-revolutie als op die der socialistische revolutie doorzetten; op een moment waarop er slechts sprake is van planmatige stelsels van bewust gerichte economie, democratische dictatuur en autoritaire democratie!
  
-[...] In werkelijkheid evenals in theorie is de anarchist antigodsdienstig,​ antikapitalistisch (het kapitalisme is de momentele historische fase van het bezit) en antistaatsgezind. Hij voert rechtstreeks de drievoudige strijd tegen het gezag. Hij spaart met zijn slagen noch de Staat, noch het Bezit, noch de Godsdienst. Hij wil ze alle drie verdelgen.+<​blockquote>​[...] In werkelijkheid evenals in theorie is de anarchist antigodsdienstig,​ antikapitalistisch (het kapitalisme is de momentele historische fase van het bezit) en antistaatsgezind. Hij voert rechtstreeks de drievoudige strijd tegen het gezag. Hij spaart met zijn slagen noch de Staat, noch het Bezit, noch de Godsdienst. Hij wil ze alle drie verdelgen.
  
-[…] Wij willen niet alleen alle vormen van Gezag vernietigen,​ wij willen ze bovenal tegelijkertijd vernietigen,​ en wij verklaren, dat deze algehele en gelijktijdige vernietiging onvermijdelijk is.+[…] Wij willen niet alleen alle vormen van Gezag vernietigen,​ wij willen ze bovenal tegelijkertijd vernietigen,​ en wij verklaren, dat deze algehele en gelijktijdige vernietiging onvermijdelijk is.</​blockquote>​
  
 Vanuit wetenschappelijk oogpunt is deze agitatorische leer zelf nog achter bij de optimistische syntheses van Kropotkin en Elisée Reclus, die uitlopen op een ethiek en een libertair socialisme, die werkelijk op kennis van de historische evolutie zijn gebaseerd. (Het filosofisch optimisme heeft overigens geen rechtvaardiging nodig; het bestaat nu eenmaal, het is een kracht ontwikkelende idee, die diep in ons geworteld is.) Wij zijn op het ogenblik getuigen van de neergang van het anarchisme, dat sedert de wereldoorlog geen enkele ideoloog heeft voortgebracht,​ die vergeleken kan worden met de ideologen der oude generatie. De befaamde strijders van heden (Rudolf Rocker, Emma Goldman, Luigi Bertoni, Sebastiaan Faure, E. Armand, Max Nettlau, Voline, Wladimir Barnach, Aaron Baron) zijn mannen uit de vooroorlogstijd.[8] De mannen van de daad zijn allen naar het revolutionaire syndicalisme overgegaan. Vanuit wetenschappelijk oogpunt is deze agitatorische leer zelf nog achter bij de optimistische syntheses van Kropotkin en Elisée Reclus, die uitlopen op een ethiek en een libertair socialisme, die werkelijk op kennis van de historische evolutie zijn gebaseerd. (Het filosofisch optimisme heeft overigens geen rechtvaardiging nodig; het bestaat nu eenmaal, het is een kracht ontwikkelende idee, die diep in ons geworteld is.) Wij zijn op het ogenblik getuigen van de neergang van het anarchisme, dat sedert de wereldoorlog geen enkele ideoloog heeft voortgebracht,​ die vergeleken kan worden met de ideologen der oude generatie. De befaamde strijders van heden (Rudolf Rocker, Emma Goldman, Luigi Bertoni, Sebastiaan Faure, E. Armand, Max Nettlau, Voline, Wladimir Barnach, Aaron Baron) zijn mannen uit de vooroorlogstijd.[8] De mannen van de daad zijn allen naar het revolutionaire syndicalisme overgegaan.
Regel 127: Regel 132:
 Overal waar het eenzijdige individualisme naar voren komt, gaat de anarchistische levensopvatting als vanzelf in de burgerlijke over. De twee tegengestelde bronnen van het anarchisme zijn en blijven duidelijk te herkennen: het proletarische idealisme, dat naar het libertaire socialisme leidt, en het absolute individualisme,​ dat het sociale darwinisme van de kapitalistische concurrentie tot in zijn uiterste consequenties doorvoert. Het verband met het laisser-faire,​ Iaisser-passer (het alles maar op zijn beloop laten), het anti-étatisme,​ het individualisme van de liberale economisten en de positivistische filosofie van een Herbert Spencer (Man versusthe State) springt in het oog. De burgerlijke maatschappij leeft van individualisme,​ tot op het moment, dat haar overmatig ontwikkeld productieapparaat niet meer door het individu te besturen is, daar de trusts en kartels de vrije concurrentie gedood hebben, en de klassenstrijd het eigendom aan het wankelen brengt. Dan komt men tot de ontdekking van de massa’s, en ziet men de noodzakelijkheid in van een algemene organisatie van de industrie door een alomvattend Plan. Zelfs het begrip “individu”,​ of liever het begrip “persoon” heeft zich gewijzigd: de mens doet zich thans meer dan ooit voor als een maatschappelijk wezen, gevormd, verrijkt of verarmd, verkleind of vergroot, door zijn omstandigheden;​ onstandvastig,​ ingewikkeld,​ tegenstrijdig zelfs. Wat men zijn Ik noemde, is vooral het snijpunt van een aantal lijnen van invloed. Ons persoonsbegrip is hierdoor niet verzwakt, maar vernieuwd, men zou haast kunnen zeggen: teruggebracht in zijn kader. Het individualisme echter van een E. Armand, dat meer dan een kwart eeuw te laat is, komt nog met de beweringen aanzetten als de volgende: Overal waar het eenzijdige individualisme naar voren komt, gaat de anarchistische levensopvatting als vanzelf in de burgerlijke over. De twee tegengestelde bronnen van het anarchisme zijn en blijven duidelijk te herkennen: het proletarische idealisme, dat naar het libertaire socialisme leidt, en het absolute individualisme,​ dat het sociale darwinisme van de kapitalistische concurrentie tot in zijn uiterste consequenties doorvoert. Het verband met het laisser-faire,​ Iaisser-passer (het alles maar op zijn beloop laten), het anti-étatisme,​ het individualisme van de liberale economisten en de positivistische filosofie van een Herbert Spencer (Man versusthe State) springt in het oog. De burgerlijke maatschappij leeft van individualisme,​ tot op het moment, dat haar overmatig ontwikkeld productieapparaat niet meer door het individu te besturen is, daar de trusts en kartels de vrije concurrentie gedood hebben, en de klassenstrijd het eigendom aan het wankelen brengt. Dan komt men tot de ontdekking van de massa’s, en ziet men de noodzakelijkheid in van een algemene organisatie van de industrie door een alomvattend Plan. Zelfs het begrip “individu”,​ of liever het begrip “persoon” heeft zich gewijzigd: de mens doet zich thans meer dan ooit voor als een maatschappelijk wezen, gevormd, verrijkt of verarmd, verkleind of vergroot, door zijn omstandigheden;​ onstandvastig,​ ingewikkeld,​ tegenstrijdig zelfs. Wat men zijn Ik noemde, is vooral het snijpunt van een aantal lijnen van invloed. Ons persoonsbegrip is hierdoor niet verzwakt, maar vernieuwd, men zou haast kunnen zeggen: teruggebracht in zijn kader. Het individualisme echter van een E. Armand, dat meer dan een kwart eeuw te laat is, komt nog met de beweringen aanzetten als de volgende:
  
-Ondanks alle abstracties,​ alle godsdienstige of niet-godsdienstige eenheden, ondanks alle kudde-idealen,​ die ten grondslag liggen aan collectiviteiten,​ maatschappijen,​ verenigingen,​ aan groepen, aan etnische, territoriale,​ zedelijke of godsdienstige eenheden, vindt men als enig- werkelijke, laatste eenheid: de enkeling, de individu-cel. Zonder déze, zouden gene eenheden niet kunnen bestaan. Het individu heeft bestaan vóór de groep. Dat is onmiskenbaar. De maatschappij is de uitkomst van de som der individuen.[10]+<​blockquote>​Ondanks alle abstracties,​ alle godsdienstige of niet-godsdienstige eenheden, ondanks alle kudde-idealen,​ die ten grondslag liggen aan collectiviteiten,​ maatschappijen,​ verenigingen,​ aan groepen, aan etnische, territoriale,​ zedelijke of godsdienstige eenheden, vindt men als enig- werkelijke, laatste eenheid: de enkeling, de individu-cel. Zonder déze, zouden gene eenheden niet kunnen bestaan. Het individu heeft bestaan vóór de groep. Dat is onmiskenbaar. De maatschappij is de uitkomst van de som der individuen.[10]</​blockquote>​
  
 Niets is minder onmiskenbaar dan dat de enkeling vóór de groep zou hebben bestaan: een zeker familieleven moet er tenminste aan voorafgaan. En wij weten, dat de familie eerst langzamerhand uit de primitieve gemeenschap opkomt. Alles wijst erop, dat de diersoorten,​ waaruit de mensensoort ontstaan moest, maatschappelijk van aanleg waren. De maatschappij is waarschijnlijk reeds aan de mensheid voorafgegaan,​ in elk geval aan de persoonlijkheid en aan het begrip „individu",​ zoals het zijn noodzakelijkerwijs aan het bewustzijn voorafgaat, het onheldere bewustzijn aan het heldere, en de schets aan het werk. Niets is minder onmiskenbaar dan dat de enkeling vóór de groep zou hebben bestaan: een zeker familieleven moet er tenminste aan voorafgaan. En wij weten, dat de familie eerst langzamerhand uit de primitieve gemeenschap opkomt. Alles wijst erop, dat de diersoorten,​ waaruit de mensensoort ontstaan moest, maatschappelijk van aanleg waren. De maatschappij is waarschijnlijk reeds aan de mensheid voorafgegaan,​ in elk geval aan de persoonlijkheid en aan het begrip „individu",​ zoals het zijn noodzakelijkerwijs aan het bewustzijn voorafgaat, het onheldere bewustzijn aan het heldere, en de schets aan het werk.
Regel 139: Regel 144:
 Wanneer men hem bestudeert, wordt men getroffen door de consequentie van zijn doen en zijn denken. Voor welke revolutie bereidde hij aan het eind van zijn leven het instrument? Voor de revolutie, die hij sedert 1848 had ontworpen. Brupbacher resumeert zijn opvattingen in dat ogenblik aldus: Wanneer men hem bestudeert, wordt men getroffen door de consequentie van zijn doen en zijn denken. Voor welke revolutie bereidde hij aan het eind van zijn leven het instrument? Voor de revolutie, die hij sedert 1848 had ontworpen. Brupbacher resumeert zijn opvattingen in dat ogenblik aldus:
  
-Hij beraamde voor de Bohemen een radicale en beslissende revolutie, die zelfs in geval van mislukking alles omvergeworpen zou hebben. Alle edelen, geestelijken en feodalen moesten verjaagd worden; alle grondgebied zou worden verbeurd verklaard en deels onder de arme boeren verdeeld, deels gebruikt om de kosten van de revolutie te dekken. Alle kastelen moesten vernield worden, alle rechtbanken opgeheven, alle hypotheken en alle schulden onder de 1000 gulden geannuleerd. Een dergelijke revolutie zou iedere poging, tot herstel onmogelijk gemaakt hebben, zelfs al zou een overwinnende reactie dit trachten en zou tevens aan de Duitse revolutionairen tot voorbeeld gediend hebben. Bohemen moest herschapen worden in een revolutionair kamp, vanwaar het door de revolutie ontketende offensief zich over alle landen zou uitbreiden. Men zou in Praag een revolutionaire regering aangesteld hebben, die over een onbegrensde dictatoriale macht zou beschikken en bijgestaan zou worden door een klein aantal specialisten. Clubs, kranten, manifestaties,​ zouden verboden zijn, terwijl men de revolutionaire jeugd door het land zou gestuurd hebben om er de zaak in beweging te brengen en om er een militaire en revolutionaire organisatie te stichten. Alle werklozen moesten van wapens worden voorzien, en opgenomen in een „rood"​ leger, dat door vroegere Poolse en Oostenrijkse officieren en onderofficieren zou worden ongevoerd.[11]+<​blockquote>​Hij beraamde voor de Bohemen een radicale en beslissende revolutie, die zelfs in geval van mislukking alles omvergeworpen zou hebben. Alle edelen, geestelijken en feodalen moesten verjaagd worden; alle grondgebied zou worden verbeurd verklaard en deels onder de arme boeren verdeeld, deels gebruikt om de kosten van de revolutie te dekken. Alle kastelen moesten vernield worden, alle rechtbanken opgeheven, alle hypotheken en alle schulden onder de 1000 gulden geannuleerd. Een dergelijke revolutie zou iedere poging, tot herstel onmogelijk gemaakt hebben, zelfs al zou een overwinnende reactie dit trachten en zou tevens aan de Duitse revolutionairen tot voorbeeld gediend hebben. Bohemen moest herschapen worden in een revolutionair kamp, vanwaar het door de revolutie ontketende offensief zich over alle landen zou uitbreiden. Men zou in Praag een revolutionaire regering aangesteld hebben, die over een onbegrensde dictatoriale macht zou beschikken en bijgestaan zou worden door een klein aantal specialisten. Clubs, kranten, manifestaties,​ zouden verboden zijn, terwijl men de revolutionaire jeugd door het land zou gestuurd hebben om er de zaak in beweging te brengen en om er een militaire en revolutionaire organisatie te stichten. Alle werklozen moesten van wapens worden voorzien, en opgenomen in een „rood"​ leger, dat door vroegere Poolse en Oostenrijkse officieren en onderofficieren zou worden ongevoerd.[11]</​blockquote>​
  
 In zijn „Belijdenis"​ die Bakoenin uit fort Schlusselburg tot tsaar Nikolaas I richt en die getekend is „een smekeling geworden misdadiger"​ — “Ik moest mij (zo zegt hij enige jaren later tot zijn vrienden in Londen) wel uit de klauwen van de beer zien te redden"​[12] — geeft hij een beeld van de komende Russische revolutie, waaraan werkelijk alleen deze woorden ontbreken: dictatuur van het proletariaat. Het luidt als volgt: In zijn „Belijdenis"​ die Bakoenin uit fort Schlusselburg tot tsaar Nikolaas I richt en die getekend is „een smekeling geworden misdadiger"​ — “Ik moest mij (zo zegt hij enige jaren later tot zijn vrienden in Londen) wel uit de klauwen van de beer zien te redden"​[12] — geeft hij een beeld van de komende Russische revolutie, waaraan werkelijk alleen deze woorden ontbreken: dictatuur van het proletariaat. Het luidt als volgt:
  
-Ik geloof, dat in Rusland, meer nog dan elders, een sterke dictatoriale macht van kracht zal zijn, een macht, die zich uitsluitend bezig zal houden met de verheffing en opleiding van de massa; die een vrije strekking zal hebben, maar zonder parlementaire vormen zal zijn; die vrijheidlievende boeken zal publiceren, terwijl er toch geen vrije pers zal zijn; een macht omringd van partijgenoten,​ verlicht door hun raadgevingen en versterkt door hun vrije medewerking,​ en die door niets of niemand beperkt zal zijn.+<​blockquote>​Ik geloof, dat in Rusland, meer nog dan elders, een sterke dictatoriale macht van kracht zal zijn, een macht, die zich uitsluitend bezig zal houden met de verheffing en opleiding van de massa; die een vrije strekking zal hebben, maar zonder parlementaire vormen zal zijn; die vrijheidlievende boeken zal publiceren, terwijl er toch geen vrije pers zal zijn; een macht omringd van partijgenoten,​ verlicht door hun raadgevingen en versterkt door hun vrije medewerking,​ en die door niets of niemand beperkt zal zijn.</​blockquote>​
  
 Wij vinden hier zelfs een scherp omschreven voorstelling van de theorie van het verval van de staat, zoals deze in 1917 door Lenin geformuleerd zal worden: Wij vinden hier zelfs een scherp omschreven voorstelling van de theorie van het verval van de staat, zoals deze in 1917 door Lenin geformuleerd zal worden:
  
-Ik zee tot mijzelf, dat het gehele verschil tussen deze dictatuur en de monarchale macht slechts daarin zou bestaan, dat de eerste krachtens haar aard en beginselen zich zal richten op het overbodig maken van haar eigen bestaan, daar zij geen ander doel zal hebben dan de vrijheid, de onafhankelijkheid en de toenemende mondigheid van het volk.+<​blockquote>​Ik zei tot mijzelf, dat het gehele verschil tussen deze dictatuur en de monarchale macht slechts daarin zou bestaan, dat de eerste krachtens haar aard en beginselen zich zal richten op het overbodig maken van haar eigen bestaan, daar zij geen ander doel zal hebben dan de vrijheid, de onafhankelijkheid en de toenemende mondigheid van het volk.</​blockquote>​
  
 ===== De bakoenisten in de Spaanse revolutie van 1873—1874 ===== ===== De bakoenisten in de Spaanse revolutie van 1873—1874 =====
Regel 153: Regel 158:
 In 1873 ondergaan de bakoenisten in Spanje de vuurproef. Alleen hadden de discipelen, zoals gewoonlijk, niet dezelfde waarde als de meester. Ze werden gekortwiekt door hun eigen formules. Koning Amadeus gaat weg, en in het Baskenland breekt de karlistische opstand uit. Spontane oproeren verzekeren in de meeste steden een gemakkelijke overwinning aan de onverbiddelijke republikeinen en de bakoenisten. Sevilla, Cordova, Granada, Malaga, Cadix, Valencia, Murcia en Carthagena willen vrije gemeenten zijn.  In 1873 ondergaan de bakoenisten in Spanje de vuurproef. Alleen hadden de discipelen, zoals gewoonlijk, niet dezelfde waarde als de meester. Ze werden gekortwiekt door hun eigen formules. Koning Amadeus gaat weg, en in het Baskenland breekt de karlistische opstand uit. Spontane oproeren verzekeren in de meeste steden een gemakkelijke overwinning aan de onverbiddelijke republikeinen en de bakoenisten. Sevilla, Cordova, Granada, Malaga, Cadix, Valencia, Murcia en Carthagena willen vrije gemeenten zijn. 
  
-De gemeente Carthagena, “het soevereine kanton”, zou van eind Juli 1873 tot 11 Januari 1874, meer dan vijf maanden weerstand bieden. De revolutionaire kantons werden de een na de ander onderworpen. Engels heeft een misschien partijdige, maar in elk geval afdoende analyse gegeven van de oorzaken van deze nederlaag, die tot een restauratie van de monarchie zou leiden. De alliancisten — leden van de Demokratische Alliantie van Bakoenin — verwierpen de politieke actie[13]. “Zij onthielden zich ervan deel te nemen aan de verkiezingen voor de constituante,​ waardoor ze ertoe bijdroegen, dat bijna uitsluitend republikeinse bourgeois verkozen werden”, schrijft Engels. “Zodra de gebeurtenissen het proletariaat op het eerste plan brengen, wordt onthouding tastbare dwaasheid, en het actief tussen beiden komen van de arbeidersklasse een onbetwistbare noodzakelijkheid.” Maar het bleef hier niet bij. In het heetst van de strijd riepen de bakoenisten uit Barcelona, die altijd vol afkeer waren geweest van de politieke strijd, de arbeiders slechts op tot de algemene staking: zij wilden zich niet meester maken van de macht. ​Wanneer Barcelona was toegetreden,​ zou de overwinning om zo te zeggen een voldongen feit zijn geweest; maar Barcelona verroerde zich niet.” en de Revolutionaire Solidariteit” schreef:+De gemeente Carthagena, “het soevereine kanton”, zou van eind Juli 1873 tot 11 Januari 1874, meer dan vijf maanden weerstand bieden. De revolutionaire kantons werden de een na de ander onderworpen. Engels heeft een misschien partijdige, maar in elk geval afdoende analyse gegeven van de oorzaken van deze nederlaag, die tot een restauratie van de monarchie zou leiden. De alliancisten — leden van de Demokratische Alliantie van Bakoenin — verwierpen de politieke actie[13]. “Zij onthielden zich ervan deel te nemen aan de verkiezingen voor de constituante,​ waardoor ze ertoe bijdroegen, dat bijna uitsluitend republikeinse bourgeois verkozen werden”, schrijft Engels. “Zodra de gebeurtenissen het proletariaat op het eerste plan brengen, wordt onthouding tastbare dwaasheid, en het actief tussen beiden komen van de arbeidersklasse een onbetwistbare noodzakelijkheid.” Maar het bleef hier niet bij. In het heetst van de strijd riepen de bakoenisten uit Barcelona, die altijd vol afkeer waren geweest van de politieke strijd, de arbeiders slechts op tot de algemene staking: zij wilden zich niet meester maken van de macht. ​"Wanneer Barcelona was toegetreden,​ zou de overwinning om zo te zeggen een voldongen feit zijn geweest; maar Barcelona verroerde zich niet.” en de "Revolutionaire Solidariteit” schreef: 
 + 
 +<​blockquote>​De revolutie is permanent op straat.</​blockquote>​
  
-//De revolutie is permanent op straat. //+Een schermutseling noodzaakte de bakoenisten de macht in de fabrieksstad Alcoy in handen te nemenZij stichtten er een Comité voor het openbaar welzijn, ofschoon hun afgevaardigden op het Congres van Saint-lmier nog voor kort bepaald hadden, dat:
  
-Een schermutseling noodzaakte de bakoenisten de macht in de fabrieksstad Alcoy in handen te nemen. Zij stichtten er een Comité voor het openbaar welzijn, ofschoon hun afgevaardigden op het Congres van Saint-lmier nog voor kort bepaald hadden, dat elke zogenaamde voorlopige of revolutionaire organisatie van een politieke macht niet, anders dan een nieuwe om-de-tuin-leiderij kon zijn, die voor het proletariaat al even gevaarlijk zou zijn als de bestaande regeringen.+<​blockquote>​elke zogenaamde voorlopige of revolutionaire organisatie van een politieke macht niet, anders dan een nieuwe om-de-tuin-leiderij kon zijn, die voor het proletariaat al even gevaarlijk zou zijn als de bestaande regeringen.</​blockquote>​
  
 Wat konden ze anders doen? Zo zwaar gehandikapt door hun leer, deden ze niets. Bakoenin had zich juist verklaard voor een oorlog van partijgangers tegen de militaire centralisatie.[14] Elke commune streed op eigen houtje; de burgerwacht kon ze één voor één overwinnen. Binnen vijftien dagen was Andaluzië onderworpen. Valencia bood twee weken weerstand. Bij dit al had de verdeeldheid tussen de internationalisten (marxisten) en alliancisten (voor het merendeel bakoenisten) een even noodlottige rol gespeeld als de spreekwoordelijke onwrikbaarheid der republikeinen. Engels besluit: „De bakoenisten in Spanje hebben ons op onvergelijkelijke wijze getoond, hoe men de revolutie niet moet maken”.[15] Wat konden ze anders doen? Zo zwaar gehandikapt door hun leer, deden ze niets. Bakoenin had zich juist verklaard voor een oorlog van partijgangers tegen de militaire centralisatie.[14] Elke commune streed op eigen houtje; de burgerwacht kon ze één voor één overwinnen. Binnen vijftien dagen was Andaluzië onderworpen. Valencia bood twee weken weerstand. Bij dit al had de verdeeldheid tussen de internationalisten (marxisten) en alliancisten (voor het merendeel bakoenisten) een even noodlottige rol gespeeld als de spreekwoordelijke onwrikbaarheid der republikeinen. Engels besluit: „De bakoenisten in Spanje hebben ons op onvergelijkelijke wijze getoond, hoe men de revolutie niet moet maken”.[15]
Regel 165: Regel 172:
 In Rusland was de invloed der anarchisten in het begin van de revolutie vaak groot; maar onophoudelijk er onverbiddelijk deden de gebeurtenissen de kapitale vraag oprijzen, waarop de anarchisten geen antwoord hebben: die van de macht. Wijkend voor de arbeidersklasse en het in opstand gekomen garnizoen van Petrograd, doet de tsaar afstand van de regering. Wie zal de macht nu hebben? Een voorlopige bourgeois-regering komt tot stand naast de Arbeidersraden. Er zijn twee machtslichamen. Na de opstanden van Juli neemt Lenin, verborgen in een herdershut in Finland, het probleem der problemen ter hand en schrijft zijn „Staat en Revolutie”. Hij houdt zich zowel bezig met de anarchistische tegenwerping als met het autoritaire routine- socialisme: dit zijn twee levensgevaarlijke klippen. Lenin wil de anarchisten,​ die vroeger door Plechanof en vele andere mandarijnen van het internationale reformisme als bandieten werden behandeld, recht doen wedervaren. „Het door de opportunisten bedorven marxisme” begrijpt ​ niets van het probleem van de staat. Het anarchisme evenmin: In Rusland was de invloed der anarchisten in het begin van de revolutie vaak groot; maar onophoudelijk er onverbiddelijk deden de gebeurtenissen de kapitale vraag oprijzen, waarop de anarchisten geen antwoord hebben: die van de macht. Wijkend voor de arbeidersklasse en het in opstand gekomen garnizoen van Petrograd, doet de tsaar afstand van de regering. Wie zal de macht nu hebben? Een voorlopige bourgeois-regering komt tot stand naast de Arbeidersraden. Er zijn twee machtslichamen. Na de opstanden van Juli neemt Lenin, verborgen in een herdershut in Finland, het probleem der problemen ter hand en schrijft zijn „Staat en Revolutie”. Hij houdt zich zowel bezig met de anarchistische tegenwerping als met het autoritaire routine- socialisme: dit zijn twee levensgevaarlijke klippen. Lenin wil de anarchisten,​ die vroeger door Plechanof en vele andere mandarijnen van het internationale reformisme als bandieten werden behandeld, recht doen wedervaren. „Het door de opportunisten bedorven marxisme” begrijpt ​ niets van het probleem van de staat. Het anarchisme evenmin:
  
-Betreffende deze twee vraagstukken van concrete politiek: Moet de oude staatsmachine vernietigd worden, en waardoor moet ze worden vervangen? heeft het anarchisme niets bevredigends,​ ook niet het alle geringste, opgeleverd voor de constructieve problemen der sociale revolutie.[16]+<​blockquote>​Betreffende deze twee vraagstukken van concrete politiek: Moet de oude staatsmachine vernietigd worden, en waardoor moet ze worden vervangen? heeft het anarchisme niets bevredigends,​ ook niet het alle geringste, opgeleverd voor de constructieve problemen der sociale revolutie.[16]</​blockquote>​
  
 Alle socialisten zijn het over deze leerstelling eens, die niet anders is dan de omschrijving van hun gezamenlijke leus: de emancipatie der arbeiders moet het werk der arbeiders zelf zijn. Maar wanneer men in een land, dat geheel en al in een toestand van chaos verkeert, niets anders kan dan deze algemene beaming formuleren, brengt men zichzelf tot onmacht. Om de maatschappij te veranderen is het niet voldoende, dat men noden en aspiraties heeft; kennis, heldere ideeën en geschiktheid tot organisatie en opoffering zijn niet minder nodig. Beschikte de Russische massa in haar geheel over voldoende inzicht en over revolutionaire bekwaamheden?​ De anarchistische theorie, die zich slechts op de spontaneïteit der massa’s beroept, zou op zijn plaats geweest zijn in een land, dat zo hoog staat, dat de arbeiders er reeds vóór het afschaffen van het privaat-bezit der productie-middelen doordrongen zijn van een socialistische mentaliteit,​ en toegerust met een opleiding, die het hun mogelijk maakt, de productie zelf te regelen. Dit was geenszins het geval in Rusland. De massa’s wisten, wat ze niet meer wilden: tirannie en uitbuiting. In ruwe trekken wisten ze ook, wat ze wel wilden: vrede, land, brood, vrijheid. Maar alle revolutionaire partijen tezamen (en er waren geen syndicalistische organisaties van enige betekenis onder het oude regiem), die de meest bewuste, toegewijde en ontwikkelde elementen van het volk in zich verenigden, vormden er slechts een belachelijk klein percentage. Wanneer men het aantal leden en sympathiserenden schat op een half miljoen — waarvan de waarde nog maar zeer twijfelachtig was, want deze partijen waren in enige maanden tijds onmatig gegroeid — vertegenwoordigden zij een initiatief- nemende minderheid van slechts ongeveer 0.3%. Het is trouwens hoogst waarschijnlijk,​ dat zonder de bolsjewistische organisatie de zwakke revolutionaire „spontaneïteit der massa’s” zonder slag of stoot door een andere maatschappelijke minderheid, die der contrarevolutie,​ geleid door de generaals, zou zijn onderdrukt. De dictatuur van het proletariaat redde Rusland van een militaire dictatuur. Alle socialisten zijn het over deze leerstelling eens, die niet anders is dan de omschrijving van hun gezamenlijke leus: de emancipatie der arbeiders moet het werk der arbeiders zelf zijn. Maar wanneer men in een land, dat geheel en al in een toestand van chaos verkeert, niets anders kan dan deze algemene beaming formuleren, brengt men zichzelf tot onmacht. Om de maatschappij te veranderen is het niet voldoende, dat men noden en aspiraties heeft; kennis, heldere ideeën en geschiktheid tot organisatie en opoffering zijn niet minder nodig. Beschikte de Russische massa in haar geheel over voldoende inzicht en over revolutionaire bekwaamheden?​ De anarchistische theorie, die zich slechts op de spontaneïteit der massa’s beroept, zou op zijn plaats geweest zijn in een land, dat zo hoog staat, dat de arbeiders er reeds vóór het afschaffen van het privaat-bezit der productie-middelen doordrongen zijn van een socialistische mentaliteit,​ en toegerust met een opleiding, die het hun mogelijk maakt, de productie zelf te regelen. Dit was geenszins het geval in Rusland. De massa’s wisten, wat ze niet meer wilden: tirannie en uitbuiting. In ruwe trekken wisten ze ook, wat ze wel wilden: vrede, land, brood, vrijheid. Maar alle revolutionaire partijen tezamen (en er waren geen syndicalistische organisaties van enige betekenis onder het oude regiem), die de meest bewuste, toegewijde en ontwikkelde elementen van het volk in zich verenigden, vormden er slechts een belachelijk klein percentage. Wanneer men het aantal leden en sympathiserenden schat op een half miljoen — waarvan de waarde nog maar zeer twijfelachtig was, want deze partijen waren in enige maanden tijds onmatig gegroeid — vertegenwoordigden zij een initiatief- nemende minderheid van slechts ongeveer 0.3%. Het is trouwens hoogst waarschijnlijk,​ dat zonder de bolsjewistische organisatie de zwakke revolutionaire „spontaneïteit der massa’s” zonder slag of stoot door een andere maatschappelijke minderheid, die der contrarevolutie,​ geleid door de generaals, zou zijn onderdrukt. De dictatuur van het proletariaat redde Rusland van een militaire dictatuur.
Regel 195: Regel 202:
 Inderdaad werden de anarchisten,​ die zo juist uit de gevangenis waren ontslagen en die, vertrouwend op de overeenkomst met Froenze, een congres voorbereidden,​ in november onverhoeds in geheel Rusland gearresteerd. De zwarten, die in de Krim door de roden waren aangevallen,​ verdedigden zich; enige honderden van hen, onder leiding van Martsjenko, slaagden er in de omcirkeling door te breken en zich met Makhno te verenigen. Inderdaad werden de anarchisten,​ die zo juist uit de gevangenis waren ontslagen en die, vertrouwend op de overeenkomst met Froenze, een congres voorbereidden,​ in november onverhoeds in geheel Rusland gearresteerd. De zwarten, die in de Krim door de roden waren aangevallen,​ verdedigden zich; enige honderden van hen, onder leiding van Martsjenko, slaagden er in de omcirkeling door te breken en zich met Makhno te verenigen.
  
-“De aanvoerder van het leger der anarchistische partij, Karetnik, werd door de sovjet-commandant uitgenodigd om zich naar Goelai-Polje te begeven, en onderweg verraderlijk gearresteerd. Gavrilenko, chef van de generale staf op het land en verscheidene andere leden van de generale staf en aanvoerders van legerafdelingen,​ werden uitgenodigd tot een conferentie en — gearresteerd. Allen werden ter dood gebracht."​+<​blockquote>​“De aanvoerder van het leger der anarchistische partij, Karetnik, werd door de sovjet-commandant uitgenodigd om zich naar Goelai-Polje te begeven, en onderweg verraderlijk gearresteerd. Gavrilenko, chef van de generale staf op het land en verscheidene andere leden van de generale staf en aanvoerders van legerafdelingen,​ werden uitgenodigd tot een conferentie en — gearresteerd. Allen werden ter dood gebracht."​</​blockquote>​
  
 26 November werd Nestor Makhno, die te Goelai-Polje over ongeveer 2.500 man, ruiters en voetvolk, beschikte, door de rode troepen, die veel sterker in aantal waren, omsingeld. De bolsjewistische pers publiceerde een order van Froenze, waarin hem gelast werd zich bij het rode leger aan te sluiten, en beschuldigden hem van opstandigheid,​ bandietendom,​ heulen met Wrangel, en kondigden zijn vogelvrijverklaring af. Het gelukte Makhno zich een weg te banen en zich al strijdend naar de Dnjepper terug te trekken. Een afdeling van de cavalerie van Boedjenny voegde zich bij hem. Met een gebroken been, op een kar liggend, voerde Makhno het commando van zijn wegslinkende troepen. Zijn boeren vochten onder de strijdkreet:​ “Vrij leven of strijdend sterven.” Zij verspreidden in de dorpen vlugschriften over de Vrije Raden. Achtervolgd door de roden, en elke dag gevechten leverend, raakten de zwarten ten slotte uitgeput. 26 November werd Nestor Makhno, die te Goelai-Polje over ongeveer 2.500 man, ruiters en voetvolk, beschikte, door de rode troepen, die veel sterker in aantal waren, omsingeld. De bolsjewistische pers publiceerde een order van Froenze, waarin hem gelast werd zich bij het rode leger aan te sluiten, en beschuldigden hem van opstandigheid,​ bandietendom,​ heulen met Wrangel, en kondigden zijn vogelvrijverklaring af. Het gelukte Makhno zich een weg te banen en zich al strijdend naar de Dnjepper terug te trekken. Een afdeling van de cavalerie van Boedjenny voegde zich bij hem. Met een gebroken been, op een kar liggend, voerde Makhno het commando van zijn wegslinkende troepen. Zijn boeren vochten onder de strijdkreet:​ “Vrij leven of strijdend sterven.” Zij verspreidden in de dorpen vlugschriften over de Vrije Raden. Achtervolgd door de roden, en elke dag gevechten leverend, raakten de zwarten ten slotte uitgeput.
Regel 201: Regel 208:
 Makhno beschrijft zelf in een brief de laatste ogenblikken van zijn worsteling: Makhno beschrijft zelf in een brief de laatste ogenblikken van zijn worsteling:
  
-“Wat te doen? Ik kon niet in het zadel zitten, zelfs niet recht opzitten in de wagen, en ik zag honderd meter achter mij een onbeschrijfelijk handgemeen van ruiters. De mensen lieten zich doden om mij te redden. De vijand was vijf of zes maal sterker dan wij [...] Ik zie de vijf mitraillisten van de Luys aankomen onder commando van Micha, uit Tsjernikofka,​ bij Berdjansk. Zij zeggen me: „Vadertje,​ onze boerenorganisatie heeft u nodig. [...] Wij zullen ons laten doden, maar we zullen u en de uwen redden. Vergeet niet, dit aan onze familie te laten weten.” Verscheidenen omarmden mij en ik zag ze nooit meer terug. Zinkofski droeg mij in zijn armen en legde mij in een boerenkar. Ik hoorde de mitrailleuse Luys knetteren en de bommen ontploffen. De kameraden dekten de aftocht. Wij legden ongeveer vier kilometer af, en trokken een rivier over. De mitraillisten waren intussen gesneuveld.”+<​blockquote>​“Wat te doen? Ik kon niet in het zadel zitten, zelfs niet recht opzitten in de wagen, en ik zag honderd meter achter mij een onbeschrijfelijk handgemeen van ruiters. De mensen lieten zich doden om mij te redden. De vijand was vijf of zes maal sterker dan wij [...] Ik zie de vijf mitraillisten van de Luys aankomen onder commando van Micha, uit Tsjernikofka,​ bij Berdjansk. Zij zeggen me: „Vadertje,​ onze boerenorganisatie heeft u nodig. [...] Wij zullen ons laten doden, maar we zullen u en de uwen redden. Vergeet niet, dit aan onze familie te laten weten.” Verscheidenen omarmden mij en ik zag ze nooit meer terug. Zinkofski droeg mij in zijn armen en legde mij in een boerenkar. Ik hoorde de mitrailleuse Luys knetteren en de bommen ontploffen. De kameraden dekten de aftocht. Wij legden ongeveer vier kilometer af, en trokken een rivier over. De mitraillisten waren intussen gesneuveld.”</​blockquote>​
  
 Door de cavalerie van Boedjenny bestookt, trok Makhno in augustus 1921 de Dnjester over en zocht een heenkomen in Roemenië. Na eerst daar, en later in Polen geïnterneerd geweest te zijn, verkreeg hij het asielrecht in Frankrijk. Hij stierf als fabrieksarbeider te Parijs. Door de cavalerie van Boedjenny bestookt, trok Makhno in augustus 1921 de Dnjester over en zocht een heenkomen in Roemenië. Na eerst daar, en later in Polen geïnterneerd geweest te zijn, verkreeg hij het asielrecht in Frankrijk. Hij stierf als fabrieksarbeider te Parijs.
Regel 218: Regel 225:
 De innerlijke wet der anarchistische opstandelingen doet de klassieke vormen van het altruïsme her even, zij het alleen, als het om alles of niets gaat; daar zij gebaseerd is op morele en psychologische complexen, die alle snaren in het menselijk wezen spannen, brengt zij de libertairen ertoe om tot het uiterste te gaan, boven alle nederlagen en persoonlijke tegenspoed uit. Het volgende citaat uit Elisée Reclus[22] bewijst dit onmiskenbaar:​ De innerlijke wet der anarchistische opstandelingen doet de klassieke vormen van het altruïsme her even, zij het alleen, als het om alles of niets gaat; daar zij gebaseerd is op morele en psychologische complexen, die alle snaren in het menselijk wezen spannen, brengt zij de libertairen ertoe om tot het uiterste te gaan, boven alle nederlagen en persoonlijke tegenspoed uit. Het volgende citaat uit Elisée Reclus[22] bewijst dit onmiskenbaar:​
  
-Ik herinner mij duidelijk een aangrijpend uur uit mijn leven, waarin de vreugde, omdat ik volgens mijn hart en mijn idee gehandeld had, gepaard ging aan de bitterheid van de nederlaag. Het gebeurde twintig jaar geleden. De Commune van Parijs was in een gevecht gewikkeld met de troepen van Versailles, en het bataljon waarbij ik mij had aangesloten,​ was gevangen genomen op het plateau van Chatillon. Het was ochtend, wij waren omringd door een kordon soldaten, en officieren liepen spottend af en aan. Verscheidene wierpen ons beledigingen naar het hoofd, en een van hen, die later ongetwijfeld een der elegantste sprekers van de Assemblée nationale is geworden, wijdde uit over de dwaasheid der Parijzenaars Doch wij hadden wel wat anders te doen dan hem aan te horen. De officier, die mij het meeste trof, was een man van weinig woorden, met oen strenge blik, en het voorkomen van een asceet, waarschijnlijk een door de jezuïeten Opgevoede landjonker. Hij begaf zich langzaam naar de rand van het plateau, dat steil naar beneden ging, zodat zijn gestalte zich als een lelijke schaduw aftekende tegen de lichtende achtergrond van Parijs. De straten der opkomende zon spreidden zich als een gulden dek Over de huizen en torens. Nooit was mij de schone stad, de stad der revoluties, schoner voorgekomen! ,,Ziedaar uw Parijs."​ zei de sombere man, terwijl hij met zijn wapen naar het schitterende schouwspel wees: “Welnu, geen steen daarvan zal op de andere blijven."​+<​blockquote>​Ik herinner mij duidelijk een aangrijpend uur uit mijn leven, waarin de vreugde, omdat ik volgens mijn hart en mijn idee gehandeld had, gepaard ging aan de bitterheid van de nederlaag. Het gebeurde twintig jaar geleden. De Commune van Parijs was in een gevecht gewikkeld met de troepen van Versailles, en het bataljon waarbij ik mij had aangesloten,​ was gevangen genomen op het plateau van Chatillon. Het was ochtend, wij waren omringd door een kordon soldaten, en officieren liepen spottend af en aan. Verscheidene wierpen ons beledigingen naar het hoofd, en een van hen, die later ongetwijfeld een der elegantste sprekers van de Assemblée nationale is geworden, wijdde uit over de dwaasheid der Parijzenaars Doch wij hadden wel wat anders te doen dan hem aan te horen. De officier, die mij het meeste trof, was een man van weinig woorden, met oen strenge blik, en het voorkomen van een asceet, waarschijnlijk een door de jezuïeten Opgevoede landjonker. Hij begaf zich langzaam naar de rand van het plateau, dat steil naar beneden ging, zodat zijn gestalte zich als een lelijke schaduw aftekende tegen de lichtende achtergrond van Parijs. De straten der opkomende zon spreidden zich als een gulden dek Over de huizen en torens. Nooit was mij de schone stad, de stad der revoluties, schoner voorgekomen! ,,Ziedaar uw Parijs."​ zei de sombere man, terwijl hij met zijn wapen naar het schitterende schouwspel wees: “Welnu, geen steen daarvan zal op de andere blijven."​
  
-Terwijl hij dit Bijbelwoord van zijn meesters, vroeger toegepast op Ninevé en Babylon, herhaalde, hoopte de fanatieke officier ongetwijfeld dat zijn woord van haat een profetie zou zijn. Parijs is niet gevallen, met alleen is er steen op steen gebleven, maar zij wier bestaan hem Parijs deed vervloeken, d.w.z. die 35.000 man die men worgde op de straten, in de kazernes en op de begraafplaatsen,​ zijn niet te vergeefs gestorven en uit hun as zijn wrekers opgestaan. En hoeveel andere brandpunten van bewuste revolutie zijn niet geboren in de wereld!+Terwijl hij dit Bijbelwoord van zijn meesters, vroeger toegepast op Ninevé en Babylon, herhaalde, hoopte de fanatieke officier ongetwijfeld dat zijn woord van haat een profetie zou zijn. Parijs is niet gevallen, met alleen is er steen op steen gebleven, maar zij wier bestaan hem Parijs deed vervloeken, d.w.z. die 35.000 man die men worgde op de straten, in de kazernes en op de begraafplaatsen,​ zijn niet te vergeefs gestorven en uit hun as zijn wrekers opgestaan. En hoeveel andere brandpunten van bewuste revolutie zijn niet geboren in de wereld!</​blockquote>​
  
 En ziehier wat Vanzetti, die met Sacco onschuldig tot de elektrische stoel werd veroordeeld,​ 9 April 1927 aan rechter Thayer schreef: En ziehier wat Vanzetti, die met Sacco onschuldig tot de elektrische stoel werd veroordeeld,​ 9 April 1927 aan rechter Thayer schreef:
  
-Indien dit niet gebeurd was, zou ik mijn gehele leven doorgebracht hebben met vanaf de hoeken der straten mensen, die mij verachten, toe te spreken. Ik zou onbekend als een mislukkeling hebben kunnen sterven. Maar dit werd onze loopbaan en onze triomf! In ons hele leven zouden wij nooit hebben kunnen hopen voor de verdraagzaamheid,​ de rechtvaardigheid en het wederzijds begrip der mensen dat te kunnen verrichten, wat wij nu toevallig doen kunnen. Onze woorden, ons leven, ons lijden doen er niet toe. Maar dat men ons, een simpele schoenmaker en een arme visventer, het leven ontneemt, dat is alles! Dit is ons laatste, grote ogenblik. Deze doodstrijd is onze triomf.[23]+<​blockquote>​Indien dit niet gebeurd was, zou ik mijn gehele leven doorgebracht hebben met vanaf de hoeken der straten mensen, die mij verachten, toe te spreken. Ik zou onbekend als een mislukkeling hebben kunnen sterven. Maar dit werd onze loopbaan en onze triomf! In ons hele leven zouden wij nooit hebben kunnen hopen voor de verdraagzaamheid,​ de rechtvaardigheid en het wederzijds begrip der mensen dat te kunnen verrichten, wat wij nu toevallig doen kunnen. Onze woorden, ons leven, ons lijden doen er niet toe. Maar dat men ons, een simpele schoenmaker en een arme visventer, het leven ontneemt, dat is alles! Dit is ons laatste, grote ogenblik. Deze doodstrijd is onze triomf.[23]</​blockquote>​
  
 Deze zedelijke kracht, die diepe maatschappelijke wortels heeft, wordt door de innerlijke zwakte van de anarchistische ideologie niet verkleind. Zij geeft de theoretische kritiek weinig vat. Ze is onaantastbaar. Indien het vrije socialisme, dat door haar wordt geïnspireerd,​ zich voldoende zou vernieuwen, en de ervaringen, die wij op het ogenblik beleven, zou benutten om de resultaten van het wetenschappelijk socialisme onbevooroordeeld in zich op te nemen, zou een dergelijke synthese aan de revolutionaire wapenen een onvergelijkelijke doeltreffendheid verzekeren. Deze zedelijke kracht, die diepe maatschappelijke wortels heeft, wordt door de innerlijke zwakte van de anarchistische ideologie niet verkleind. Zij geeft de theoretische kritiek weinig vat. Ze is onaantastbaar. Indien het vrije socialisme, dat door haar wordt geïnspireerd,​ zich voldoende zou vernieuwen, en de ervaringen, die wij op het ogenblik beleven, zou benutten om de resultaten van het wetenschappelijk socialisme onbevooroordeeld in zich op te nemen, zou een dergelijke synthese aan de revolutionaire wapenen een onvergelijkelijke doeltreffendheid verzekeren.
Regel 230: Regel 237:
 ===== Voetnoten ===== ===== Voetnoten =====
   *    * 
-  * [1] [[Pierre-Joseph Proudhon]], Lettres, Grasset, 1929. +  * [1] [[Pierre-Joseph Proudhon]], ​//Lettres//, Grasset, 1929. 
-  * [2] Paul Louis, Histoire du Socialisme en FranceRivière. +  * [2] Paul Louis, ​//Histoire du Socialisme en France//, Rivière. 
-  * [3] [[Peter Kropotkin]],​ De Loondienst.+  * [3] [[Peter Kropotkin]], ​//De Loondienst//.
   * [4] Paul Louis.   * [4] Paul Louis.
   * [5] Zie hoofdstuk XVIII ([[Michael Bakoenin]]) van Karl Marx door B. Nicolaievsky en O. Menchen-Helfen (Gallimard).   * [5] Zie hoofdstuk XVIII ([[Michael Bakoenin]]) van Karl Marx door B. Nicolaievsky en O. Menchen-Helfen (Gallimard).
-  * [6] Nopt betreffende ​„Staat ​en Anarchie” ​in "Contre ​l’Anarchisme"​ van Marx en Engels.+  * [6] Nopt betreffende ​"//​Over anarchisme, staat en dictatuur//" ​in "//l’Anarchisme//" van Marx en Engels.
   * [7] Encyclopédie anarchiste, p.59, Anarchie.   * [7] Encyclopédie anarchiste, p.59, Anarchie.
-  * [8] Baron zit sedert 19 jaar in Rusland gevangen. Hebben de afvaardigingen van de C.N.T.-F.A.I. ​die naar Moskou werden gezonden er aan gedacht zich op de hoogte te stellen van het lot van deze en dergelijke kameraden?+  * [8] Baron zit sedert 19 jaar in Rusland gevangen. Hebben de afvaardigingen van de CNT-FAI die naar Moskou werden gezonden er aan gedacht zich op de hoogte te stellen van het lot van deze en dergelijke kameraden?
   * [9] „Esprit”,​ No. 55, 1 April 1937, //​Meditation sur l'​anarchie//​.   * [9] „Esprit”,​ No. 55, 1 April 1937, //​Meditation sur l'​anarchie//​.
-  * [10] E. Armand: l'​Initiation anarchiste individualiste. De schrijver bouwt de ontstaansgeschiedenis van het anarchisme op als volgt “Prometheus,​ Satan, Epiktetus, Diogenes, zelfs Jezus, kunnen vanuit verschillende oogpunten beschouwd worden als typen van het oorspronkelijk anarchisme…"​ Waarom dan niet de hypothetische Schepper van de universele wanorde? +  * [10] E. Armand: ​//l'​Initiation anarchiste individualiste//. De schrijver bouwt de ontstaansgeschiedenis van het anarchisme op als volgt “Prometheus,​ Satan, Epiktetus, Diogenes, zelfs Jezus, kunnen vanuit verschillende oogpunten beschouwd worden als typen van het oorspronkelijk anarchisme…"​ Waarom dan niet de hypothetische Schepper van de universele wanorde? 
-  * [11] Fritz Brupbacher, Intoduction à la Confession de Bakounine (Rieder).+  * [11] Fritz Brupbacher, ​//Intoduction à la Confession de Bakounine// (Rieder).
   * [12] Ik citeer uit het hoofd.   * [12] Ik citeer uit het hoofd.
   * [13] Bij het begin van de burgeroorlog in Spanje vroeg ik een kameraad van de [[FAI]], of men er aan gedacht had, de miliciens een politieke opvoeding te geven, en ten dien einde aan het front commissarissen had benoemd en scholen van medestrijders had gesticht. "Wij willen niet aan politiek doen — antwoordde hij mij — Een filosofische opvoeding, misschien…”   * [13] Bij het begin van de burgeroorlog in Spanje vroeg ik een kameraad van de [[FAI]], of men er aan gedacht had, de miliciens een politieke opvoeding te geven, en ten dien einde aan het front commissarissen had benoemd en scholen van medestrijders had gesticht. "Wij willen niet aan politiek doen — antwoordde hij mij — Een filosofische opvoeding, misschien…”
-  * [14] [[Michael Bakoenin]], [[Brief aan een fransman]], 1870. +  * [14] [[Michael Bakoenin]], [[//Brief aan een fransman//]], 1870. 
-  * [15] Friedrich Engels, De Bakoenisten ​aan het werk.+  * [15] Friedrich Engels, ​//De bakoenisten ​aan het werk//.
   * [16] [[Voline]], in de Encyclopédie anarchiste.   * [16] [[Voline]], in de Encyclopédie anarchiste.
-  * [17] Zie Victor Serge, L'An de la Révolution russe (Librairie du Travail). +  * [17] Zie Victor Serge, ​//L'An de la Révolution russe// (Librairie du Travail). 
-  * [18] Koebanin: De Makhno-beweging (Russisch: Staats-Bibliotheek);​ [[Pjotr Arshinov]], [[Geschiedenis van de Makhnobeweging (1918-1921)]].+  * [18] Koebanin: ​//De Makhno-beweging// (Russisch: Staats-Bibliotheek);​ [[Pjotr Arshinov]], [[//Geschiedenis van de Makhnobeweging (1918-1921)//]].
   * [19] Pjotr Arshinov.   * [19] Pjotr Arshinov.
-  * [20] [[Peter Kropotkin]],​ [[Oproep aan de jeugd]]. +  * [20] [[Peter Kropotkin]],​ [[//Oproep aan de jeugd//]]. 
-  * [21] Leon Trotski, Les crimes de Staline. +  * [21] Leon Trotski, ​//Les crimes de Staline//
-  * [22] [[Elisée Reclus]], ​Evolution et revolution+  * [22] [[Elisée Reclus]], ​[[//​Evolutie en revolutie//​]]
-  * [23] Lettres de Sacco et Vanzetti+  * [23] //Lettres de Sacco et Vanzetti//
  
 {{tag>​anarchisme marxisme organisatie}} {{tag>​anarchisme marxisme organisatie}}
namespace/anarchisme_en_marxisme.txt · Laatst gewijzigd: 16/10/19 10:14 (Externe bewerking)